Pater Damiaan verdient zijn standbeeld

Gwendolyn Rutten betreurt dat pater Damiaan opnieuw het mikpunt van kritiek is. We mogen het verleden niet beoordelen volgens de standaarden van vandaag.

Pater Damiaan dreigt van zijn voetstuk te vallen. Deze keer is het niet het Amerikaanse Congreslid Alexandria Ocasio-Cortez die hem onder vuur neemt (DS 3 augustus 2020), maar Vlaams historicus Idesbald Goddeeris (KU Leuven), in zijn nieuwe boek Missionarissen: geschiedenis, herinnering, dekolonisering. Goddeeris wijst erop dat ze niet alleen scholen en ziekenhuizen oprichtten, maar ook het koloniale bestuur ondersteunden, een eurocentrische visie opdrongen en de lokale bevolking een minderwaardigheidsgevoel bezorgden. Ook Damiaan draaide volgens hem mee ‘in een systeem van uitsluiting dat de lokale bevolking onderdrukt hield’, zoals hij in Het Nieuwsblad toelicht.

Het is goed dat we context en duiding geven bij het verleden, bijvoorbeeld aan de hand van nieuwe informatie en inzichten. Maar ik ben het niet eens met een aanpak die het verleden louter beoordeelt volgens de standaarden van vandaag.

Je kunt me moeilijk verdenken van sympathie voor de katholieke kerk of haar zendelingen. Ik heb mijn geloof al lang geleden afgelegd en loop niet hoog op met de aanbidding van zaligverklaarden en heiligen.  De kerk heeft in de loop van de geschiedenis bewezen een instelling te zijn die vooral teert op macht. Het is met dank aan lessen geschiedenis, filosofie en literatuur dat we tot andere inzichten zijn gekomen. Achteruit kijken, niet klakkeloos aannemen wat wordt verteld, alles kritisch tegen het licht houden … het maakt allemaal deel uit van de wetenschappelijke cultuur die hier sinds de verlichting heerst. Het is dan ook goed dat wetenschappers ons verleden blijven ontrafelen.

Dat Ocasio-Cortez en Goddeeris de mythevorming van missionarissen als helden willen bijstellen, is daarom terecht. Al te vaak waren missionarissen ook maar mensen, op zoek naar avontuur of naar macht. Even vaak lieten ze hun ideologie primeren op menselijkheid en warmte. Het werkelijke verhaal van Moeder Teresa – ook heilig verklaard door de kerk – is daar een triest voorbeeld van. Onderzoek dat uitlegt, doorprikt, dingen in vraag stelt is noodzakelijk, ook als de waarheid ongemakkelijk is. Kritiek is een krachtig instrument.

De foute truc met de teletijdmachine

Het onderzoek van Goddeeris kadert specifiek in het debat over dekolonisering. Het is belangrijk om te weten wat er in het verleden gebeurd is, om daar lessen uit te trekken. Maar ik heb het er moeilijker mee dat de historicus de aanval opent op missionarissen als groep. Hij bekritiseert daarmee dit systeem vanuit een hedendaagse context, op basis van inzichten die we vandaag terecht hebben over mensen, mensenrechten en samenleven. Het is altijd riskant om met de ogen van vandaag naar de samenlevingen van vroeger te kijken. Wetenschappers moeten net uitleggen hoe die samenlevingen werkten en het verleden in de juiste context plaatsen.

Standen, klassen, oorlog overheersen en bekeren: het maakt deel uit van de wereldgeschiedenis, ook al zijn we dat de afgelopen jaren anders gaan bekijken. Van Egyptenaren tot Romeinen tot Amerikanen: allemaal maakten ze zich schuldig aan slavernij. Zowel de grote Alexander als Karel de Grote pronkte met zijn veroveringen en slachtpartijen.

We moeten opletten dat we niet in de val trappen van veel machthebbers, politici of organisaties die het verleden in hun kraam willen doen passen. Dan maken we dezelfde fout als de Belgische en daarna Vlaamse nationalisten die de Guldensporenslag recupereerden. Wie de teletijdmachine gebruikt om in het heden gelijk te krijgen, vertekent de geschiedenis.

Het is verkeerd om Kuifje, Winston Churchill of nu ook pater Damiaan te cancelen of – met wat meer nuance – te corrigeren. Die woke-gedachte leidt tot zelfdestructie. We kunnen beter uitleggen en duiden waarom wij zelf tot andere inzichten zijn gekomen. Gelijkwaardigheid tussen mensen is bijvoorbeeld een imaginaire constructie – een term van Yuval Noah Harari – die we pas sinds de verlichting in het Westen met vallen en opstaan proberen te realiseren.

Ik vind niet dat we standbeelden moeten neerhalen en boeken moeten verbannen of corrigeren. Goddeeris ziet dat gelukkig evenmin zitten. Maar ik zie ook weinig heil in zijn aanpak, waarbij we naast standbeelden uit het verleden andere beelden plaatsen. In een specifiek geval kan dat werken, zoals de transparante doeken in het AfricaMuseum bewijzen. Maar gaan we naast elke piramide een levensgroot slavenbeeld zetten? Flankeren we elk mannelijk portret met dat van een vrouw? Geen goed idee. Dat wil niet zeggen dat we zomaar de schouders moeten ophalen. Informatie en duiding maken wel degelijk een verschil. Historisch onderzoek is belangrijk, gidsen zijn een meerwaarde. Goede informatie leidt tot betere inzichten. Als Goddeeris werkelijk denkt dat de meeste mensen informatieborden of boeken ‘toch niet lezen’, onderschat hij ons allemaal.

Tussen de melaatsen

Terug naar de zaak-Damiaan. Goddeeris verwijt Damiaan mee gedraaid te hebben in een systeem van uitbuiting. Doen we dat niet allemaal, meedraaien in het systeem waarin we leven? Wie kan daaraan ontsnappen? Wie maakt er binnen die systemen het verschil? Wel, misschien wel uitgerekend Jozef De Veuster. Pater Damiaan was in alle opzichten een opmerkelijk man. Iemand die ervoor koos om zijn familie en zijn leven in Tremelo achter zich te laten om te gaan wonen op het woeste eiland Molokai, tussen de melaatsen. Op veel steun of erkenning van de katholieke kerk moest hij destijds niet rekenen. Damiaan werd voor hen pas na zijn dood interessant.

Misschien trok Damiaan aanvankelijk naar Molokai om mensen te bekeren, maar zodra hij daar was, had hij vooral oog voor de menselijke waardigheid. Hij besefte dat een waardig bestaan en de mogelijkheid om je te ontplooien ook voor ongeneeslijk zieken een recht is. Damiaan leefde samen met de zieken. Hij respecteerde hen en deed hen opnieuw leven. Hij zag in de eerste plaats mensen in plaats van ongelovigen en dat maakt hem tot op vandaag speciaal.

Wie de standbeelden en gedenktekens van Damiaan wil ‘nuanceren’, nodig ik graag uit in het Damiaanmuseum in Tremelo om het verhaal van Jozef De Veuster te ontdekken en te leren waarderen. In tijden waarin opnieuw een dodelijke ziekte de wereld teistert, kan Damiaan een inspiratie zijn. Hij verdient zijn standbeeld vandaag meer dan ooit.

Gwendolyn Rutten

Burgemeester Aarschot en Vlaams Parlementslid (Open VLD).

Verschenen in De Standaard op 08/10/2021